Όταν η οργή του δρόμου γίνεται προθάλαμος του σκοταδισμού: Τα επικίνδυνα ευρωπαϊκά σημάδια και η σκιά της Βαϊμάρης

Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα φθινόπωρο έντονου κοινωνικού αναβρασμού. Τις τελευταίες εβδομάδες, κινητοποιήσεις στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία και την Αλβανία αναδεικνύουν διαφορετικά προβλήματα: την ακρίβεια, τη στεγαστική κρίση, τις συνθήκες στην εκπαίδευση, την υποβάθμιση δημόσιων υπηρεσιών και την πολιτική διαφθορά. Οι διαμαρτυρίες δεν έχουν κοινή αφετηρία ούτε αποτελούν ένα ενιαίο κίνημα. Αποτυπώνουν, όμως, την αυξανόμενη ανασφάλεια και τη δυσπιστία σημαντικού μέρους των πολιτών απέναντι στους θεσμούς.

Η κοινωνική διαμαρτυρία αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα και στοιχείο της δημοκρατίας. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η δικαιολογημένη οργή μετατρέπεται σε τυφλή εχθρότητα, όταν η βία παρουσιάζεται ως λύση και όταν η απογοήτευση αξιοποιείται από δυνάμεις που υπόσχονται εύκολες απαντήσεις, αναζητούν αποδιοπομπαίους τράγους και αμφισβητούν τις δημοκρατικές εγγυήσεις.

Η ιστορία μάς προειδοποιεί ότι η κοινωνική ανασφάλεια μπορεί να αποτελέσει πρόσφορο έδαφος για τον αυταρχισμό. Δεν οδηγεί αναπόφευκτα σε αυτόν, αλλά ο κίνδυνος μεγαλώνει όταν συνδυάζεται με θεσμική κρίση, παραπληροφόρηση και αδυναμία των πολιτικών ηγεσιών να δώσουν πειστικές λύσεις. Η Γερμανία του Μεσοπολέμου προσφέρει ένα χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα.

1. Το ιστορικό μάθημα της Γερμανίας: Από το 1923 στο κραχ του 1929

Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Δημοκρατία της Βαϊμάρης γεννήθηκε μέσα σε συνθήκες ήττας, πολιτικής αστάθειας και οικονομικών δυσκολιών. Το 1923, ο υπερπληθωρισμός αποδυνάμωσε δραματικά το γερμανικό νόμισμα, εξανεμίζοντας αποταμιεύσεις και δυσκολεύοντας την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Την ίδια χρονιά, ο Αδόλφος Χίτλερ και το ναζιστικό κόμμα επιχείρησαν το αποτυχημένο πραξικόπημα του Μονάχου, αποκαλύπτοντας τις αντιδημοκρατικές τους επιδιώξεις.

Η οικονομία σταθεροποιήθηκε προσωρινά, όμως οι αδυναμίες της χώρας παρέμειναν. Το κραχ του 1929 στις Ηνωμένες Πολιτείες και η παγκόσμια οικονομική κρίση που ακολούθησε επιδείνωσαν την κατάσταση. Επιχειρήσεις έκλεισαν, η ανεργία αυξήθηκε και η εμπιστοσύνη προς τους δημοκρατικούς θεσμούς υποχώρησε.

Η εκλογική άνοδος των ναζί ήταν εντυπωσιακή: από περίπου 2,6% το 1928, έφτασαν στο 18,3% το 1930 και στο 37,3% τον Ιούλιο του 1932. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους υποχώρησαν στο 33,1%, αλλά παρέμειναν η ισχυρότερη πολιτική δύναμη στο κοινοβούλιο. Στις 30 Ιανουαρίου 1933, ο Χίτλερ διορίστηκε καγκελάριος, με την απόφαση του προέδρου Χίντενμπουργκ και τις επιλογές πολιτικών παραγόντων να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο.

Η οικονομική κρίση δεν εξηγεί από μόνη της την επικράτηση του ναζισμού. Η προπαγάνδα, η στοχοποίηση μειονοτήτων, η πολιτική βία, η αποδυνάμωση των θεσμών και οι λανθασμένοι υπολογισμοί των πολιτικών ελίτ συνέβαλαν στην κατάρρευση της δημοκρατικής ισορροπίας.

Το δίδαγμα της Βαϊμάρης δεν είναι ότι κάθε οικονομική κρίση οδηγεί στον φασισμό. Είναι ότι μια κοινωνία γίνεται πιο ευάλωτη όταν η ανασφάλεια συνδυάζεται με την απαξίωση της δημοκρατίας και την άνοδο δυνάμεων που υπόσχονται σωτηρία μέσω του αυταρχισμού.

2. Ο σημερινός παραλληλισμός και ο κίνδυνος ενός νέου «1929»

Η σημερινή Ευρώπη δεν είναι η Γερμανία του Μεσοπολέμου. Οι συνθήκες είναι διαφορετικές και κάθε ευθεία εξίσωση θα ήταν υπεραπλουστευτική. Ωστόσο, ορισμένες ομοιότητες αξίζουν προσοχή.

Ο πληθωρισμός στην Ευρωπαϊκή Ένωση έφτασε το 9,2% το 2022 και υποχώρησε στο 6,4% το 2023 και στο 2,6% το 2024. Η επιβράδυνση του πληθωρισμού, όμως, δεν σημαίνει ότι οι τιμές επιστρέφουν στα προηγούμενα επίπεδα. Για τα νοικοκυριά που δαπανούν μεγάλο μέρος του εισοδήματός τους σε τρόφιμα, ενέργεια και ενοίκιο, η πίεση παραμένει αισθητή.

Παράλληλα, η στεγαστική κρίση, η εργασιακή ανασφάλεια και οι ανισότητες στην πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες ενισχύουν την αίσθηση ότι οι ευκαιρίες δεν κατανέμονται ισότιμα. Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι οι θεσμοί δεν μπορούν ή δεν θέλουν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματά τους, η δυσαρέσκεια μετατρέπεται σε βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης.

Σε αυτό το περιβάλλον, ακροδεξιά και αυταρχικά πολιτικά ρεύματα επιχειρούν να αξιοποιήσουν την απογοήτευση. Οι μετρήσεις του Οκτωβρίου αποτυπώνουν ανάγλυφα αυτή τη δυναμική: η Εθνική Συσπείρωση στη Γαλλία προηγείται σταθερά με 35%-38%, η AfD στη Γερμανία αγγίζει το 30% πανεθνικά (μετά το σαρωτικό 43,8% στη Σαξονία-Άνχαλτ), το FPÖ στην Αυστρία φτάνει το 38,5%, ενώ ισχυρή παραμένει η δυναμική της Ακροδεξιάς σε Ιταλία (27,9%) και Ισπανία (18,8%). Τα κόμματα αυτά συχνά προσφέρουν απλουστευτικές εξηγήσεις για σύνθετα προβλήματα, στοχοποιούν κοινωνικές ομάδες και παρουσιάζουν τη δημοκρατική διαδικασία ως εμπόδιο που πρέπει να παραμεριστεί.

Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις δεν αποδεικνύουν από μόνες τους μια ενιαία ακροδεξιά στροφή στην Ευρώπη. Πολλές είναι ειρηνικές, με σαφή κοινωνικά αιτήματα και θεμιτούς στόχους. Η πρόκληση είναι να αντιμετωπιστούν οι αιτίες τους χωρίς να υποτιμηθούν οι διαμαρτυρίες ή να δικαιολογηθεί η βία.

Η δημοκρατία χρειάζεται κοινωνική δικαιοσύνη, αξιόπιστους θεσμούς, ελευθερία του Τύπου και ουσιαστικό έλεγχο της εξουσίας. Όταν αυτά αποδυναμώνονται, η υπόσχεση ενός «ισχυρού ηγέτη» που θα λύσει τα πάντα μπορεί να γίνει ελκυστική. Το ερώτημα δεν είναι αν οι πολίτες δικαιούνται να οργίζονται, αλλά αν η οργή τους θα μετατραπεί σε δημοκρατική αλλαγή ή θα γίνει εργαλείο εκείνων που επιδιώκουν να περιορίσουν τις ελευθερίες τους.

3. Το στοίχημα για την Ελλάδα

Η Ελλάδα έχει βιώσει τις συνέπειες μιας βαθιάς οικονομικής και πολιτικής κρίσης. Την προηγούμενη δεκαετία, η ανεργία, η λιτότητα και η υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου προκάλεσαν μαζικές διαμαρτυρίες και αμφισβήτηση του πολιτικού συστήματος. Για πολλούς, οι κινητοποιήσεις αποτέλεσαν μια γνήσια διεκδίκηση αξιοπρέπειας. Για άλλους, η απογοήτευση ενίσχυσε την αναζήτηση ακραίων λύσεων.

Η εκλογική είσοδος της Χρυσής Αυγής στη Βουλή το 2012, με ποσοστό 6,97%, υπενθύμισε ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να αξιοποιηθεί από οργανώσεις που επενδύουν στον φόβο και στον εθνικισμό. Η μεταγενέστερη δικαστική καταδίκη της ηγεσίας και μελών της ως μελών εγκληματικής οργάνωσης κατέδειξε ότι η πολιτική βία δεν είναι απλώς μια ακραία μορφή πολιτικής αντιπαράθεσης.

Για τη χώρα μας, το στοίχημα σήμερα είναι διπλό: να αντιμετωπίσει τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες και να προστατεύσει τη δημοκρατία. Η ακρίβεια, η στεγαστική πίεση, η εργασιακή ανασφάλεια και οι περιφερειακές ανισότητες δεν αντιμετωπίζονται με συνθήματα, αλλά με τεκμηριωμένες πολιτικές, λογοδοσία και ουσιαστικό διάλογο. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι πρέπει διαρκώς να διεκδικούν τα αυτονόητα, η απογοήτευση είναι απόλυτα κατανοητή. Μπορεί, όμως, να γίνει αφετηρία συλλογικής διεκδίκησης και θεσμικής συμμετοχής — όχι οπισθοδρόμησης και τυφλής εχθρότητας.

4. Η 28η Οκτωβρίου και το διαχρονικό μήνυμα της ελευθερίας

Η δημοσίευση αυτού του προβληματισμού παραμονή της επετείου της 28ης Οκτωβρίου 1940 προσδίδει στη συζήτηση έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Το ελληνικό «Όχι» στο ιταλικό τελεσίγραφο αποτελεί σημείο αναφοράς στη συλλογική μας μνήμη, ταυτισμένο με την υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας απέναντι στον φασισμό.

Η ιστορία, ωστόσο, απαιτεί ακρίβεια. Ο Ιωάννης Μεταξάς, ο οποίος απέρριψε το τελεσίγραφο, ηγείτο μιας στυγνής δικτατορίας, αποστερημένης από πολιτικό πλουραλισμό και θεμελιώδη δικαιώματα. Η στάση της τότε εξουσίας, η καθολική αντίσταση του λαού και οι θυσίες στο μέτωπο αποτελούν διακριτές πτυχές μιας σύνθετης ιστορικής συγκυρίας.

Η αναγνώριση αυτής της διάκρισης δεν μειώνει τη σημασία της επετείου. Αντίθετα, μας υπενθυμίζει ότι η ελευθερία κρίνεται πρωτίστως από τις πράξεις, τις αξίες και τις επιλογές της ίδιας της κοινωνίας.

Η σκιά της Βαϊμάρης δεν αποτελεί νομοτέλεια, αλλά διαρκή προειδοποίηση για το πού οδηγεί η σύζευξη της κοινωνικής ανασφάλειας με τη θεσμική απαξίωση. Η κοινωνική οργή δεν πρέπει —και δεν μπορεί— να σιωπήσει. Το πραγματικό διακύβευμα των καιρών μας είναι αν η οργή αυτή θα μετατραπεί σε δύναμη δημοκρατικής ανανέωσης, δικαιοσύνης και λογοδοσίας ή αν θα γίνει ξανά το όχημα για την επιστροφή του αυταρχισμού.

Οι ειδήσεις σήμερα Ακολουθήστε μας στο Google News. Μπείτε στην Viber ομάδα μας και δείτε όλες τις ειδήσεις από τη Χίο και το Βόρειο Αιγαίο.