Κάθε μεγάλη τραγωδία γεννά δύο παράλληλες αφηγήσεις. Η πρώτη αναζητά τον άμεσο υπαίτιο. Η δεύτερη αναζητά το πλαίσιο που επέτρεψε να συμβεί.
Στα Τέμπη, η δημόσια συζήτηση δεν περιορίστηκε στον σταθμάρχη. Πολύ γρήγορα αναδείχθηκε το ερώτημα των διαχρονικών πολιτικών επιλογών, της εγκατάλειψης των υποδομών, της απουσίας συστημάτων ασφαλείας και της θεσμικής αδράνειας. Το δυστύχημα δεν ήταν απλώς ένα ανθρώπινο λάθος· ήταν το αποτέλεσμα ενός περιβάλλοντος στο οποίο οι μηχανισμοί πρόληψης είχαν αποδυναμωθεί.
Στο ναυάγιο της Χίου, το ερώτημα τίθεται εκ νέου. Ασφαλώς, η ποινική διερεύνηση οφείλει να εξετάσει τα πρόσωπα που φέρονται να εμπλέκονται. Όμως, εξίσου αναγκαίο είναι να διερευνηθεί το συνολικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίσσονται οι επιχειρήσεις στο Αιγαίο: τα πρωτόκολλα, οι εντολές, οι καταγραφές, η επάρκεια των μέσων, η πολιτική διαχείριση του μεταναστευτικού.
Το μεταναστευτικό δεν είναι απλώς ένα διοικητικό ζήτημα· είναι πεδίο στο οποίο συναντώνται η κρατική κυριαρχία, οι διεθνείς υποχρεώσεις και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Οι άνθρωποι που επιβιβάζονται σε λέμβους δεν είναι αριθμοί σε στατιστικούς πίνακες. Είναι πρόσωπα που μεταφέρουν ιστορίες, φόβους και ελπίδες. Όταν μια επιχείρηση καταλήγει σε απώλεια ζωών, η ευθύνη δεν μπορεί να εξετάζεται αποκομμένη από το ευρύτερο πολιτικό και επιχειρησιακό περιβάλλον.
Η εμπειρία των Τεμπών δίδαξε κάτι κρίσιμο: η εύκολη προσωποποίηση της ευθύνης μπορεί να λειτουργήσει ως βαλβίδα εκτόνωσης, αλλά δεν αρκεί για να αποδώσει δικαιοσύνη. Αν το βλέμμα περιοριστεί μόνο στον «τελευταίο κρίκο» της αλυσίδας, τότε ενδέχεται να μείνουν στο απυρόβλητο οι αποφάσεις που διαμόρφωσαν την ίδια την αλυσίδα.
Το κράτος δικαίου δεν δοκιμάζεται μόνο στη σύλληψη ενός κατηγορουμένου. Δοκιμάζεται στη βούλησή του να ελέγξει και τον εαυτό του. Να εξετάσει αν οι πολιτικές του επιλογές, οι επιχειρησιακές κατευθύνσεις ή οι θεσμικές του παραλείψεις συνέβαλαν σε ένα τραγικό αποτέλεσμα.
Η ποινική ευθύνη είναι ατομική. Η πολιτική και θεσμική ευθύνη, όμως, είναι ευρύτερη. Χωρίς τη δεύτερη, η πρώτη κινδυνεύει να λειτουργήσει ως υποκατάστατο.
Αν κάτι οφείλεται στα θύματα —είτε των Τεμπών είτε του Αιγαίου— είναι να μη γίνει αποδεκτή μια βιαστική απάντηση. Να αναζητηθεί όχι μόνο ποιος έφταιξε, αλλά και τι δεν λειτούργησε. Να ιδωθεί ο ανθρώπινος παράγοντας όχι μόνο ως πιθανός αυτουργός, αλλά και ως κρίκος ενός συστήματος που οφείλει να προστατεύει τη ζωή.
Δεν πρόκειται για μια αφηρημένη θεωρητική τοποθέτηση. Είναι ο λόγος για τον οποίο επιλέγεται η άσκηση του λειτουργήματος της υπεράσπισης ακόμη και σε υποθέσεις που προκαλούν ένταση ή κοινωνική δυσφορία. Η δικαιοσύνη δεν υπηρετείται όταν περιορίζεται στο πρόσωπο που βρίσκεται πιο κοντά στο συμβάν, αλλά όταν τολμά να εξετάσει ολόκληρο το πλαίσιο ευθύνης. Ως νομικός και ως πολίτης αυτής της χώρας, θεωρείται καθήκον η επιμονή σε αυτή τη διάκριση.
Διότι η δικαιοσύνη δεν είναι διαχείριση της οργής ούτε μηχανισμός εκτόνωσης της κοινωνικής πίεσης. Είναι η γενναιότητα της αυτοκριτικής και η ευθύνη να μην επιτραπεί η επανάληψη των ίδιων λαθών.
Ακολουθήστε μας στο Google News. Μπείτε στην Viber ομάδα μας και δείτε όλες τις ειδήσεις από τη Χίο και το Βόρειο Αιγαίο.
facebook
youtube
instagram
X
