Ο Δημοτικός Κήπος της Χίου δεν δημιουργήθηκε σε μία ημέρα ούτε αποτελεί προϊόν ενός και μοναδικού πολεοδομικού σχεδίου. Η ιστορία του είναι πολύ πιο σύνθετη. Ξεκινά ουσιαστικά από τη μεταμόρφωση του Βουνακίου κατά τον 19ο αιώνα, περνά από την οθωμανική περίοδο και τις τραυματικές μνήμες του 1822, επιταχύνεται μετά την ενσωμάτωση της Χίου στο ελληνικό κράτος και αποκτά συγκεκριμένη δημοτική υπόσταση την περίοδο 1918-1919. Στη συνέχεια, επί σχεδόν δύο δεκαετίες, ο χώρος φυτεύεται, εξωραΐζεται, ηλεκτροφωτίζεται, αποκτά μνημεία, εγκαταστάσεις αναψυχής και πολιτιστικές λειτουργίες.
Η ιστορική αυτή διαδρομή αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό σήμερα, καθώς σήμερα 4 Σεπτεμβρίου 2026 έχει προγραμματιστεί η τελετή εγκαινίων του αναμορφωμένου Δημοτικού Κήπου, στις 18:30, έπειτα από μια πολυετή περίοδο εργασιών. Μόλις στις 2 Σεπτεμβρίου ο Δήμαρχος Χίου Γιάννης Μαλαφής υπέγραψε τη διοικητική παραλαβή του έργου, ανοίγοντας και τυπικά τον δρόμο για την επαναλειτουργία του χώρου.
Δεν υπάρχει μία μόνο «ημερομηνία ίδρυσης»
Η πρώτη και ίσως σημαντικότερη διαπίστωση της ιστορικής έρευνας είναι ότι η φράση «ο Δημοτικός Κήπος δημιουργήθηκε το τάδε έτος» είναι υπερβολικά απλουστευτική.
Τα διαθέσιμα στοιχεία διαμορφώνουν μια αλληλουχία: το 1918 συλλαμβάνεται θεσμικά το σχέδιο, τον Οκτώβριο του 1919 εξασφαλίζεται η δημοτική κυριότητα, στις αρχές της δεκαετίας του 1920 αρχίζει η οργανωμένη φύτευση και το 1927 ο χώρος αποκτά πλέον τα χαρακτηριστικά ενός ώριμου δημοτικού πάρκου, με νέες φυτεύσεις και κυρίως με την τοποθέτηση του ανδριάντα του Κανάρη.
Αυτό έχει σημασία, διότι κατά καιρούς συναντά κανείς ως «έτος δημιουργίας» άλλοτε το 1919, άλλοτε το 1921 και άλλοτε το 1927. Δεν πρόκειται αναγκαστικά για αντιφατικές πληροφορίες. Πρόκειται για διαφορετικούς σταθμούς της ίδιας διαδικασίας.
Το Βουνάκι πολύ πριν γίνει Κήπος
Για να κατανοήσει κανείς πώς γεννήθηκε ο Δημοτικός Κήπος πρέπει πρώτα να αποσυνδέσει νοητά την περιοχή από τη σημερινή εικόνα της.
Το Βουνάκι υπήρξε επί αιώνες ένας νευραλγικός χώρος ανάμεσα στην οχυρωμένη πόλη του Κάστρου και την πόλη που αναπτυσσόταν έξω από τα τείχη. Το ίδιο το τοπωνύμιο αποδίδεται σε παλαιότερες τοπικές καταγραφές στην ύπαρξη μικρών υψωμάτων στην ευρύτερη περιοχή, ένα από τα οποία τοποθετείται περίπου στη σημερινή πλατεία Νικολάου Πλαστήρα.
Κατά την Οθωμανική περίοδο η περιοχή ήταν γνωστή και ως Kılıç Meydan, «Κιλίτς Μεϊντάν», δηλαδή «Πλατεία του Ξίφους». Η ονομασία συνδέθηκε με τον χαρακτήρα του χώρου ως τόπου δημόσιων εκτελέσεων. Στο Βουνάκι οδηγήθηκαν το 1822 δεκάδες Χιώτες πρόκριτοι και ο Μητροπολίτης Χίου Πλάτων, οι οποίοι είχαν κρατηθεί ως όμηροι στη λεγόμενη Σκοτεινή Φυλακή του Κάστρου και απαγχονίστηκαν κατά τη διάρκεια της Καταστροφής της Χίου.
Η περιοχή, συνεπώς, πολύ πριν αποκτήσει τον χαρακτήρα αστικού πάρκου, ήταν ήδη τόπος συλλογικής μνήμης, εξουσίας και δημόσιου παραδειγματισμού σε βάρος των υπόδουλων Χίων. Η μετέπειτα μετατροπή της σε χώρο περιπάτου, πρασίνου και κοινωνικής συναναστροφής συνιστούσε κάτι πολύ περισσότερο από μια δενδροφύτευση: ήταν αλλαγή της ίδιας της λειτουργίας του κέντρου της πόλης.
Από τον τόπο εκτελέσεων στο διοικητικό κέντρο της οθωμανικής Χίου
Μετά το 1822 μεγάλο μέρος της έκτασης του Βουνακίου παρέμεινε αδόμητο. Τοπικές ιστορικές καταγραφές αναφέρουν ότι οικοδομές της περιοχής κατεδαφίστηκαν ώστε να διατηρείται ελεύθερο το πεδίο γύρω από το Φρούριο και ο χώρος χρησιμοποιήθηκε από τον οθωμανικό στρατό για ασκήσεις.
Κατά τον 19ο αιώνα το Βουνάκι συγκέντρωνε γύρω του βασικές λειτουργίες της οθωμανικής διοίκησης. Χαρακτηριστικότερο μνημείο αυτής της εποχής είναι το Μετζιτιέ Τζαμί, το σημερινό Βυζαντινό Μουσείο, που ανεγέρθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα με τη χρηματοδότηση του σουλτάνου Αμπντούλ Μετζίτ. Η χρονολόγησή του τοποθετείται στα έτη 1843-1846, με βάση και τη σουλτανική τουγρά που διατηρείται στο κτίριο.
Μια εξαιρετικά χρήσιμη μαρτυρία για την εικόνα του Βουνακίου στα τέλη του αιώνα προέρχεται από τον Γάλλο περιηγητή Gaston Deschamps, ο οποίος επισκέφθηκε τη Χίο μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1881 και δημοσίευσε το 1894 το έργο Sur les routes d'Asie. Περιγράφει την πλατεία του Βουνακίου να βρίσκεται ανάμεσα στο κονάκι, την ακρόπολη και το τζαμί, με στρατιώτες και στρατιωτικές εγκαταστάσεις να κυριαρχούν στην εικόνα της. Η μαρτυρία είναι πολύτιμη επειδή προέρχεται από αυτόπτη επισκέπτη της οθωμανικής ακόμη Χίου.
Ο σεισμός του 1881 άλλαξε και την πόλη και το Βουνάκι
Ο καταστροφικός σεισμός του 1881 αποτέλεσε μία από τις μεγάλες τομές στη νεότερη πολεοδομική ιστορία της Χίου. Η παλιά πόλη υπέστη τεράστιες καταστροφές και η ανοικοδόμηση που ακολούθησε μετασχημάτισε σταδιακά το αστικό της κέντρο.
Χαρακτηριστικό είναι ότι μετά τον σεισμό ακόμη και λειτουργίες της αγοράς μεταφέρθηκαν προσωρινά στο Βουνάκι. Τα κρεοπωλεία, για παράδειγμα, στεγάστηκαν σε παραπήγματα στην πλατεία, μέχρι να διαμορφωθούν νεότερες εγκαταστάσεις.
Έτσι, όταν η Χίος εισήλθε στον 20ό αιώνα, το Βουνάκι ήταν ήδη ένας μεγάλος και πολύτιμος ελεύθερος χώρος στο κέντρο μιας πόλης που αναζητούσε νέα μορφή. Εκεί ακριβώς θα στηριζόταν, λίγα χρόνια αργότερα, η ιδέα του Δημοτικού Κήπου.
1912: Η Χίος περνά στο ελληνικό κράτος
Η απελευθέρωση της Χίου και η ενσωμάτωσή της στην Ελλάδα το 1912 δημιούργησαν νέα δεδομένα και για την περιουσία του Βουνακίου.
Η περιοχή στην οποία επρόκειτο να δημιουργηθεί ο Κήπος είχε περιέλθει στην κυριότητα του Ελληνικού Δημοσίου. Δεν ανήκε στον Δήμο Χίου. Και αυτή η φαινομενικά τεχνική λεπτομέρεια αποδεικνύεται καθοριστική για την πραγματική ιστορία του Κήπου.
Η οργανωμένη δημιουργία του δεν μπορούσε να προχωρήσει προτού λυθεί το ιδιοκτησιακό.
1918: Το σχέδιο του Λεωνίδα Μυλωνάδη
Το καλοκαίρι του 1918, ο τότε Δήμαρχος Χίου Λεωνίδας Μυλωνάδης έφερε ουσιαστικά για πρώτη φορά στην πολιτική ατζέντα το ζήτημα της αξιοποίησης του Βουνακίου και ζήτησε από το κράτος να μεταβιβάσει την έκταση στον Δήμο.
Τα στοιχεία προέρχονται από την ιστορική έρευνα του Γιάννη Μακριδάκη στο έργο 10.516 μέρες – Ιστορία της νεοελληνικής Χίου, πρώτη περίοδος 1912-1940, μια έκδοση 771 σελίδων αφιερωμένη στην καθημερινή πολιτική και κοινωνική ιστορία της Χίου από την απελευθέρωση έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η βιβλιογραφική έκδοση του έργου επιβεβαιώνεται το 2007 από τις εκδόσεις Πελινναίο.
Η πρόταση Μυλωνάδη ήταν εντυπωσιακά φιλόδοξη για τα δεδομένα μιας επαρχιακής ελληνικής πόλης των αρχών του 20ού αιώνα.
Ο Δήμος πρότεινε το ανώτερο τμήμα του Βουνακίου, προς τον Φραγκομαχαλά, να μετατραπεί σε πάρκο «σύμφωνα με τα σχέδια των ευρωπαϊκών πόλεων». Στο τμήμα προς την αγορά προβλεπόταν χώρος αναψυχής με λιμνούλες, αιώρες και άλλες εγκαταστάσεις, με ρητή αναφορά ως πρότυπο σε αντίστοιχο χώρο του Νέου Φαλήρου.
Η λεπτομέρεια αυτή είναι ιστορικά αποκαλυπτική. Ο Μυλωνάδης δεν σχεδίαζε απλώς να φυτέψει δέντρα. Επιδίωκε να εισαγάγει στη Χίο τη νέα αντίληψη του ευρωπαϊκού αστικού πάρκου: έναν οργανωμένο δημόσιο χώρο στον οποίο θα συνυπήρχαν πράσινο, περίπατος, κοινωνικότητα και ψυχαγωγία.
Με άλλα λόγια, η γέννηση του Δημοτικού Κήπου ήταν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας εκσυγχρονισμού της ελληνικής πλέον πόλης.
Ο Οκτώβριος του 1919: Η πραγματική θεσμική αφετηρία
Η καθοριστική εξέλιξη ήρθε τον Οκτώβριο του 1919.
Τότε ολοκληρώθηκε η επίσημη μεταβίβαση της έκτασης από το Ελληνικό Δημόσιο στον Δήμο Χίου. Το σχετικό συμβόλαιο υπέγραψαν από τη μία πλευρά ο Δήμαρχος Λεωνίδας Μυλωνάδης και από την άλλη ο τότε Γενικός Διοικητής Χίου Γεώργιος Παπανδρέου. Από εκείνο το σημείο μπορούσε πλέον να ξεκινήσει σταδιακά η διαμόρφωση της έκτασης ως Δημοτικού Κήπου.
Αν, συνεπώς, αναζητείται μία θεσμική χρονολογία γέννησης, το 1919 διαθέτει την ισχυρότερη τεκμηρίωση: είναι το έτος κατά το οποίο ο χώρος περνά στη δημοτική ιδιοκτησία με συγκεκριμένο σκοπό αξιοποίησης.
Και τότε γιατί αναφέρεται συχνά το 1921;
Εδώ εμφανίζεται μία από τις ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της έρευνας.
Σε τοπική εκπαιδευτική καταγραφή για την ιστορία της Χίου αναφέρεται ότι ο Δημοτικός Κήπος «πρωτοφυτεύτηκε το 1921», επί δημαρχίας Ανδρέα Πολεμίδη. Η ίδια καταγραφή αναφέρει ως χαρακτηριστικά είδη του παλαιού Κήπου ευκαλύπτους, πεύκα, κυπαρίσσια, νεραντζιές και φοίνικες.
Η αναφορά είναι απολύτως συμβατή χρονικά με όσα γνωρίζουμε: το 1919 αποκτήθηκε η κυριότητα και θα ήταν φυσικό να ακολουθήσει η συστηματική φύτευση.
Ωστόσο, υπάρχει μία αναγκαία ιστοριογραφική επιφύλαξη. Για το 1921 δεν εντοπίστηκε, στο ανοιχτά προσβάσιμο ψηφιακό αρχειακό υλικό, δεύτερο ανεξάρτητο πρωτογενές τεκμήριο αντίστοιχης ισχύος με εκείνα που διαθέτουμε για το 1919 ή το 1927. Επομένως, είναι ασφαλέστερο να αντιμετωπίζεται ως πιθανό έτος της πρώτης οργανωμένης φύτευσης, και όχι ως μοναδική «ημερομηνία ίδρυσης» του Κήπου.
1927: Η χρονιά που ο Κήπος αποκτά ταυτότητα
Αν το 1919 είναι η θεσμική γέννηση, το 1927 είναι ίσως η χρονιά κατά την οποία ο Δημοτικός Κήπος ενηλικιώνεται.
Τον Αύγουστο και τον Νοέμβριο του 1927 ο Δήμος Χίου διέθεσε χρήματα για σημαντικό εμπλουτισμό της βλάστησης. Ο δημοτικός κηπουρός Νικόλαος Στακιάς ταξίδεψε στην Αθήνα και προμηθεύτηκε δέντρα και λουλούδια για τον Κήπο.
Μερικούς μήνες νωρίτερα, στις 19 Ιουνίου 1927, είχε πραγματοποιηθεί το γεγονός που επρόκειτο να αλλάξει οριστικά την εικόνα και τη συμβολική σημασία του χώρου: τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Κωνσταντίνου Κανάρη.
Ο Κανάρης δεν σχεδιάστηκε αρχικά για τον Κήπο
Η ιστορία του αγάλματος έχει τη δική της, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, διαδρομή.
Η φιλοτέχνηση ανατέθηκε στον γλύπτη Μιχάλη Τόμπρο ήδη από το 1920, έναντι 125.000 δραχμών, ποσό που συγκεντρώθηκε με εράνους. Η αρχική πρόθεση ήταν μάλιστα το μνημείο να στηθεί στην είσοδο του λιμανιού της Χίου και όχι στον Δημοτικό Κήπο.
Το πρόπλασμα ολοκληρώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Ο Τόμπρος εργάστηκε στο Παρίσι το 1922-1923 για τη μεγέθυνση του έργου, το παρουσίασε στο Salon des Artistes Français το 1923 και αργότερα, το 1924, στην Αθήνα.
Τελικά ο Κανάρης τοποθετήθηκε στον Δημοτικό Κήπο και τα αποκαλυπτήρια έγιναν με εξαιρετική επισημότητα στις 19 Ιουνίου 1927. Παρέστησαν υπουργοί, ο Πρόεδρος της Βουλής Θεμιστοκλής Σοφούλης, βουλευτές Χίου και Ψαρών, εκπρόσωποι της Ακαδημίας Αθηνών και άλλοι επίσημοι, ενώ την αποκάλυψη πραγματοποίησε ο τότε Υπουργός Ναυτικών Αλέξανδρος Κανάρης, απόγονος του πυρπολητή. Μοίρα του ελληνικού στόλου είχε καταπλεύσει από την προηγουμένη στο λιμάνι της Χίου για την τελετή.
Η τοποθέτηση του Κανάρη ήταν κάτι περισσότερο από αισθητική παρέμβαση. Ο χώρος που έναν αιώνα νωρίτερα είχε ταυτιστεί με τις οθωμανικές εκτελέσεις αποκτούσε πλέον στο κέντρο του ένα μνημείο της Ελληνικής Επανάστασης και της ναυτικής ιστορίας του Αιγαίου.
Ο αστικός χώρος άλλαζε όχι μόνο μορφή αλλά και συμβολισμό.
Αρχειακή καρτ ποστάλ με τίτλο «Χίος – Δημοτικός Κήπος – Ο Κανάρης» διατηρείται σήμερα στις ψηφιοποιημένες συλλογές του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου του ΜΙΕΤ και είναι καταχωρισμένη στο SearchCulture του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, επιβεβαιώνοντας πόσο γρήγορα η συγκεκριμένη εικόνα έγινε μέρος της εικονογραφικής ταυτότητας της πόλης.
1928: Οι... πίθηκοι του Δημοτικού Κήπου
Μία από τις πιο παράξενες και σήμερα σχεδόν λησμονημένες ιστορίες του Κήπου καταγράφεται τον Σεπτέμβριο του 1928.
Ο Μάρκος Παλαιούδης, επιστρέφοντας από τις Ινδίες, έφερε στη Χίο ένα ζεύγος πιθήκων, το οποίο δώρισε στον Δημοτικό Κήπο.
Η λεπτομέρεια μπορεί σήμερα να μοιάζει εκκεντρική, αλλά φανερώνει κάτι ουσιαστικό για τον χαρακτήρα που επιχειρούσε να αποκτήσει ο χώρος: δεν αντιμετωπιζόταν μόνο ως δενδροφυτεμένη πλατεία, αλλά ως πάρκο αναψυχής και αξιοθέατο, σύμφωνα με αντιλήψεις που συναντώνταν στα αστικά πάρκα της εποχής.
1932: Το σχέδιο για ξενοδοχείο, εστιατόριο και κινηματογράφο
Η φιλοδοξία για τη μετατροπή του Δημοτικού Κήπου σε ολοκληρωμένο κέντρο αστικής ζωής γίνεται ακόμη πιο σαφής τον Οκτώβριο του 1932.
Ο Δήμος αποφάσισε να παραχωρήσει χώρο μέσα στον Κήπο για την κατασκευή ενός ιδιαίτερα πολυτελούς, για τα δεδομένα της εποχής, ξενοδοχειακού συγκροτήματος. Το σχέδιο προέβλεπε καφενείο, ζαχαροπλαστείο, ζυθεστιατόριο και κινηματογράφο.
Το μεγαλεπήβολο σχέδιο δεν φαίνεται να υλοποιήθηκε στην προβλεπόμενη έκταση. Η ιστορική έρευνα αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο να κατασκευάστηκε μόνο τμήμα των εγκαταστάσεων, πιθανότατα το καφενείο.
Και εδώ, όμως, διακρίνεται η ίδια φιλοσοφία με εκείνη του 1918: ο Κήπος έπρεπε να είναι προορισμός και όχι απλώς πέρασμα.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος στον Κήπο
Τον Μάιο του 1934 ο Δημοτικός Κήπος δέχθηκε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο οποίος βρισκόταν στη Χίο για διακοπές, επισκέφθηκε τον Κήπο.
Το γεγονός δείχνει ότι μέσα σε περίπου δεκαπέντε χρόνια από την παραχώρηση της έκτασης στον Δήμο, ο χώρος είχε πλέον εξελιχθεί σε ένα από τα επίσημα και αντιπροσωπευτικά σημεία της πόλης.
1935: Ηλεκτρικό φως και ο Ιωάννης Δεσποτόπουλος
Το 1935 αποτέλεσε δεύτερη μεγάλη καμπή.
Τον Ιούνιο ο Δημοτικός Κήπος ηλεκτροφωτίστηκε, γεγονός που διεύρυνε δραστικά τη χρήση του κατά τις βραδινές ώρες και τον ενέταξε ακόμη περισσότερο στην κοινωνική ζωή της πόλης.
Τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς ανατέθηκε στον Ιωάννη Δεσποτόπουλο να εκπονήσει σχέδια για την πλατεία Βουνακίου και τον Δημοτικό Κήπο.
Και εδώ η επιλογή δεν ήταν τυχαία.
Ο Δεσποτόπουλος, γεννημένος στη Σμύρνη το 1903 και μεγαλωμένος στη Χίο, είχε σπουδάσει στη Γερμανία και είχε συνδεθεί στενά με το Bauhaus. Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1930 και εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ελληνικής μοντέρνας αρχιτεκτονικής.
Το γεγονός ότι μια σχετικά μικρή νησιωτική πόλη επέλεγε έναν αρχιτέκτονα τέτοιου προσανατολισμού για τον κεντρικό δημόσιο χώρο της δείχνει το εύρος των φιλοδοξιών που υπήρχαν για το Βουνάκι.
1936: Τα σχέδια εγκρίνονται, αλλά εφαρμόστηκαν;
Τον Σεπτέμβριο του 1936, το Δημοτικό Συμβούλιο Χίου ενέκρινε παμψηφεί τα σχέδια του Δεσποτόπουλου, παρουσία και του ίδιου του αρχιτέκτονα στη συνεδρίαση.
Εδώ, όμως, χρειάζεται ακόμη μία σημαντική ιστορική διευκρίνιση.
Στη δημόσια συζήτηση επαναλαμβάνεται συχνά ότι ο παλαιός Δημοτικός Κήπος ήταν ουσιαστικά «σχέδιο Δεσποτόπουλου». Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν τόσο κατηγορηματική διατύπωση.
Μεταγενέστερη έρευνα γύρω από το αρχιτεκτονικό έργο του Δεσποτόπουλου αναφέρει ότι η μελέτη για το Βουνάκι ήταν ιδιαίτερα εκτεταμένη, περιελάμβανε σειρά κτισμάτων ακόμη και κινηματοθέατρο, αλλά το συνολικό όραμα δεν υλοποιήθηκε.
Συνεπώς, το ιστορικά ασφαλές συμπέρασμα είναι το εξής:
τεκμηριώνεται απολύτως η ανάθεση της μελέτης το 1935 και η έγκρισή της το 1936· δεν τεκμηριώνεται αντίστοιχα η πλήρης εφαρμογή του σχεδίου.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη, ιδίως όταν γίνεται λόγος για διατήρηση ή αλλοίωση ενός υποτιθέμενου «σχεδίου Δεσποτόπουλου». Η ιστορία, όπως συνήθως συμβαίνει όταν οι άνθρωποι αποφασίζουν να τη χωρέσουν σε μία βολική πρόταση, είναι πιο σύνθετη.
Τα μεγάφωνα και η νέα εποχή της δημόσιας ψυχαγωγίας
Τον Μάιο του 1936 στον Κήπο τοποθετήθηκαν και μεγάφωνα.
Η εγκατάσταση ηλεκτροφωτισμού και αμέσως μετά συστήματος δημόσιου ήχου δείχνει τη σταδιακή μετάβαση από τον απλό δενδρόκηπο σε έναν χώρο οργανωμένης δημόσιας ψυχαγωγίας.
Ο Κήπος μπορούσε πλέον να φιλοξενήσει εκδηλώσεις, μουσική, συγκεντρώσεις και βραδινή κοινωνική ζωή.
1939: Η Φιλαρμονική κατακτά τον Κήπο
Τον Δεκέμβριο του 1939 ξεκίνησαν οι κυριακάτικες εμφανίσεις της Φιλαρμονικής μέσα στον Δημοτικό Κήπο.
Με αυτή τη λειτουργία ολοκληρώνεται ουσιαστικά η πρώτη εικοσαετία της ιστορίας του.
Ο χώρος που το 1918 υπήρχε ακόμη ως πολεοδομική πρόταση είχε, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μετατραπεί σε πλήρη αστικό θεσμό: είχε δέντρα και άνθη, μνημεία, φωτισμό, ήχο, καφενείο και μουσικές εκδηλώσεις.
Από τον μεταπολεμικό περίπατο στον θερινό κινηματογράφο
Στις επόμενες δεκαετίες ο Δημοτικός Κήπος εδραιώθηκε στη συλλογική συνείδηση ως ένα από τα σταθερότερα σημεία αναφοράς της καθημερινότητας της Χώρας.
Στο τοπίο του προστέθηκαν προτομές επιφανών Χίων, διαμορφώσεις, χώροι καθιστικού και εγκαταστάσεις αναψυχής, ενώ ο ανδριάντας του Κανάρη παρέμεινε ο κεντρικός εικαστικός και συμβολικός άξονας. Η ύπαρξη ιστορικών καρτ ποστάλ του Κήπου στις συλλογές του ΕΛΙΑ αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη μετάβασή του σε χαρακτηριστική «εικόνα» της Χίου.
Ένας ακόμη σημαντικός σταθμός ήρθε το 1995, όταν ο Δήμος Χίου καθιέρωσε μέσα στον Κήπο τον δημοτικό θερινό κινηματογράφο «Κήπος». Από το 1996 εντάχθηκε στο δίκτυο των δημοτικών κινηματογράφων, επαναφέροντας, κατά έναν παράξενα συνεπή ιστορικό κύκλο, μια λειτουργία που είχε ήδη εμφανιστεί ως ιδέα στα σχέδια αξιοποίησης του χώρου από τη δεκαετία του 1930.
2022-2026: Η μεγαλύτερη επέμβαση των τελευταίων δεκαετιών
Η νέα ανάπλαση, που άρχισε να υλοποιείται στις αρχές της δεκαετίας του 2020, υπήρξε η μεγαλύτερη συνολική παρέμβαση στον χώρο εδώ και πολλές δεκαετίες.
Η φιλοσοφία της επέμβασης περιέλαβε, μεταξύ άλλων, την απομάκρυνση των περιμετρικών τοιχίων και κιγκλιδωμάτων, την οπτική και λειτουργική επανασύνδεση του Κήπου με τους γύρω δρόμους, νέες διαδρομές, φυτεύσεις, παιδική χαρά, χώρους άσκησης και αναμόρφωση του σιντριβανιού. Παράλληλα διατηρήθηκαν βασικά ιστορικά στοιχεία, όπως ο ανδριάντας του Κανάρη, το χαρακτηριστικό βοτσαλωτό τμήμα γύρω του και οι προτομές επιφανών Χίων.
Το έργο συνοδεύτηκε από αλλεπάλληλες παρατάσεις και κράτησε πολύ περισσότερο από τον αρχικό σχεδιασμό. Στις 2 Σεπτεμβρίου 2026 πραγματοποιήθηκε η διοικητική παραλαβή και για τις 4 Σεπτεμβρίου 2026 προγραμματίστηκε η απόδοση του Κήπου στους πολίτες.
Ένας Κήπος που στην πραγματικότητα χρειάστηκε δεκαετίες για να δημιουργηθεί
Αν λοιπόν έπρεπε να συμπυκνωθεί η ιστορία του Δημοτικού Κήπου σε μία μόνο χρονολογία, η απόπειρα θα ήταν ιστορικά ελλιπής.
Η προϊστορία του βρίσκεται στο οθωμανικό Βουνάκι και στο Κιλίτς Μεϊντάν.
Η πολεοδομική του αφετηρία βρίσκεται στο σχέδιο του Λεωνίδα Μυλωνάδη το 1918.
Η θεσμική γέννησή του τοποθετείται στον Οκτώβριο του 1919, όταν η έκταση πέρασε στον Δήμο.
Η πρώτη οργανωμένη φύτευση φαίνεται να τοποθετείται γύρω στο 1921.
Η οριστική διαμόρφωσή του ως σημαντικού αστικού χώρου επιταχύνθηκε το 1927, με τις μεγάλες φυτεύσεις και την εγκατάσταση του Κανάρη.
Και η προσπάθεια μετατροπής του σε ένα ολοκληρωμένο, σύγχρονο πάρκο κορυφώθηκε κατά τη δεκαετία του 1930, με τον ηλεκτροφωτισμό, τα μεγάφωνα, τη Φιλαρμονική και τη μελέτη του Ιωάννη Δεσποτόπουλου.
Έναν αιώνα αργότερα, ο Κήπος εξακολουθεί να υπηρετεί στην πραγματικότητα τον ίδιο στόχο που είχε περιγράψει ο Δήμος Χίου το μακρινό 1918: να αποτελεί έναν κεντρικό δημόσιο χώρο μιας σύγχρονης πόλης.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ιστορική του αξία. Δεν είναι απλώς ένα κομμάτι πρασίνου ανάμεσα σε δρόμους και δημόσια κτίρια. Είναι ένας χώρος πάνω στον οποίο έχουν αποτυπωθεί, στρώμα πάνω σε στρώμα, η οθωμανική Χίος, η Καταστροφή του 1822, η ανοικοδόμηση μετά τον σεισμό του 1881, η ενσωμάτωση στο ελληνικό κράτος, ο αστικός εκσυγχρονισμός του Μεσοπολέμου και η σύγχρονη πόλη.
Ο Δημοτικός Κήπος είναι, με αυτή την έννοια, ένα μικρό πολεοδομικό αρχείο της ίδιας της Χίου.
Πηγές και βιβλιογραφική τεκμηρίωση
Γιάννης Μακριδάκης, 10.516 μέρες – Ιστορία της νεοελληνικής Χίου, πρώτη περίοδος 1912-1940, Πελινναίο, Χίος, 2007, 771 σελ. Η χρονολογία και τα βιβλιογραφικά στοιχεία διασταυρώθηκαν μέσω BookPoint και «Καθημερινής». Βιβλιογραφική καταχώριση του έργου
Γιάννης Μακριδάκης, «Μικρά ιστορικά με αφορμή την ανάπλαση του Δημοτικού Κήπου», Politischios.gr, 15 Νοεμβρίου 2022. Βασική πηγή για τις δημοτικές αποφάσεις 1918-1939 και τη μεταβίβαση του 1919. Το ιστορικό άρθρο στο Politischios.gr
Gaston Deschamps, Sur les routes d'Asie, Paris, Armand Colin, 1894. Περιηγητική μαρτυρία για τη μετασεισμική Χίο και την πλατεία Βουνακίου κατά την Οθωμανική περίοδο.
Ναυτεμπορική, «Το Κάστρο της Χίου, ένας Χαμένος Παράδεισος». Τεκμηρίωση της ονομασίας Kılıç Meydan και της σύνδεσης του Βουνακίου με τις εκτελέσεις του 1822. Η ιστορική αναφορά για το Κάστρο και το Βουνάκι
Chios News, «Τα Οθωμανικά μνημεία της Χίου», για το Μετζιτιέ Τζαμί και τη χρονολόγησή του στον 19ο αιώνα. Τα Οθωμανικά μνημεία της Χίου
Τόποι Μνήμης της Ελληνικής Επανάστασης 1821, «Ανδριάντας Κωνσταντίνου Κανάρη». Αναλυτική τεκμηρίωση της ανάθεσης στον Μιχάλη Τόμπρο, του κόστους, της καλλιτεχνικής πορείας του έργου και των αποκαλυπτηρίων του 1927. Η καταχώριση για τον ανδριάντα του Κανάρη
Δημήτρης Παυλόπουλος, «Τα αποκαλυπτήρια του Κανάρη στη Χίο», SLpress, 19 Ιουνίου 2026. Πρόσθετη διασταύρωση των στοιχείων για την τελετή του 1927 και το έργο του Μιχάλη Τόμπρου. Τα αποκαλυπτήρια του Κανάρη στη Χίο
Γιώργος Ξανθάκης, «Ιωάννης Δεσποτόπουλος: Ο κύριος Έλληνας εκφραστής του Μπάουχαους», Politischios.gr, 2019. Βιογραφικά στοιχεία και κρίσιμη τεκμηρίωση για τη μελέτη της πλατείας Βουνακίου και το ζήτημα της μη πλήρους υλοποίησής της. Η έρευνα για τον Ιωάννη Δεσποτόπουλο
Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης – SearchCulture / ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, αρχειακό τεκμήριο «Χίος – Δημοτικός Κήπος – Ο Κανάρης», εκδότης Ν.Β. Χαβιαράς, Χίος. Το αρχειακό τεκμήριο του Δημοτικού Κήπου
Τοπικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα για την ιστορία της Χίου, καταγραφή της πρώτης φύτευσης το 1921 επί Ανδρέα Πολεμίδη. Η συγκεκριμένη πληροφορία χρησιμοποιείται με την ιστοριογραφική επιφύλαξη που αναλύεται στο κείμενο.
Chios.com, ιστορικό του δημοτικού θερινού κινηματογράφου «Κήπος», με έτος καθιέρωσης το 1995 και ένταξη στο δίκτυο δημοτικών κινηματογράφων το 1996. Ιστορικό του κινηματογράφου «Κήπος»
Ακολουθήστε μας στο Google News. Μπείτε στην Viber ομάδα μας και δείτε όλες τις ειδήσεις από τη Χίο και το Βόρειο Αιγαίο.
facebook
youtube
instagram
X
